NEDEN KILO ALIRIZ?
Neden Kilo Aliriz?
Vucudumuzun normal bir kiloda kalmasi icin yakabildigimiz kadar gida almamiz gerekir. Eger yakabilecegimizden daha fazla gida alirsak, fazla kaloriler vucudumuzda yag olarak birikir ve obezite ortaya cikar. Alinan karbonhidratlar vucutta sadece glikojen olarak depolanir ki, bunun miktari 300-500 gram kadardir. Devamli fazla alinan karbonhidratlar ise vucudumuzda yaga donuserek depolanir ve kilo aliriz. Obezitenin giderek salgin halini almasinin altinda, kolay yasam bicimi nedeniyle hareket azalmasi, fazla kalori alimi ve fast-food turu yeme aliskanliklarinin artmasi onemli rol oynar.
Hangi Olaylar Kilo Almamiza Neden Olmaktadir?
Eriskin yaslarda kilo almaya veya obeziteye neden olan baslica faktorler hareketsizlik ve asiri beslenmedir. Bunun disinda yasin ilerlemesiyle de kilo almaya baslariz. Kadinlar icin kilo aliminin en fazla oldugu donemler gebelik, emzirme ve menopoz donemleridir. Kadinlarda dogum sayisi arttikca kilolarin da arttigi gozlenir. Tiroid bezi yetmezligi (hipotiroidi), reaktif hipoglisemi denilen kan sekeri dusuklugu, bobrekustu bezinin asiri kortizol uretmesi ve yumurtaliklardaki kistlerle karakterize polikistik over hastaligi gibi hormon bozukluklari da kilo aliminin onemli nedenleridir.. Evlendikten sonra duzenli yeme doneminin baslamasi veya sigarayi birakinca istahin artmasi da kiloyu artiran olaylardir. Suyun az icilmesi, asiri alkol kullanimi, depresyon ve bazi psikolojik sorunlar, emeklilik ve gece vardiyasinda calismak gibi, bazi sosyal ve psikolojik nedenler kilo aliminda onemli etkenlerdir. Anne ve babamizdan aldigimiz genetik yuk de kilo aliminin onemli bir nedenidir. Anne ve babanin fazla kilolu olmasi veya seker hastasi bir anneden dogmak da kilo alma acisindan risk anlamina gelir.
Cocukluk Caginda Fazla kiloluluk
Cocukluk caginda fazla kilolu olmanin ortaya cikmasinda da, eriskinlerde oldugu gibi genetik yuk, beslenme ve hareket azligi onemli rol oynar. Anne ve babanin fazla kilolu olmasi, ailedeki hareketsiz yasam bicimi ve ailedeki yanlis beslenme aliskanligi, cocuklarda obezite gorulmesinin onemli nedenleridir.
Yasamin Hangi Donemlerinde Kilo Alma Riski Vardir ?
Yapilan calismalar asagida gosterilen donemlerde kilo alindigini gostermistir:
• Gebelik
• 5-7 yaslar
• Ergenlik donemi
• Menopoz
• Erken eriskinlik donemi (25-35 yas)
• Basarili bir kilo vermenin arkasindan gelen donem.
Ailesel Fazla kiloluluk:
Fazla kilolu olmanin aileyle ilintili oldugu yillardir bilinen bir gercektir. Anne ve babasi fazla kilolu olan kisilerin cocuklarinda, fazla kiloluluk daha sik gorulur. Anne ve babasi asiri kilolu cocuklarin %80’inde, anne ve babasindan birisi asiri kilolu olanlarin %40’inda, anne ve babasi normal kilolu olanlarin ise %10’unda eriskin doneminde fazla kilolu olma riski vardir.
Yapilan genetik calismalar, anne ve babamizdan gelen bazi genetik bozukluklarin, kilo aliminda onemli rol oynadigini gostermistir. Fazla kilolu olmanin olusumunda kalitimin %35-50 oraninda rol oynadigi artik bilinmektedir.
Psikolojik Faktorler Fazla Kiloluluga Neden Olur:
Bazi psikolojik rahatsizliklarin da fazla kiloluluk yaptigi bilinmektedir. Stres ve depresyon fazla kiloluluga ve asiri atistirmaya neden olur. Bu hastalarin bir kisminda tikanircasina yeme krizleri ve gece atistirmalari fazla gorulur.
Kilo Almaya Neden Olan Yanlis Yeme Davranislari:
Kilo almada yanlis yemek yeme aliskanliklarinin da onemli bir yeri vardir. Bunlari soyle siralayabiliriz:
• Hizli yemek yemek, buyuk lokmalar halinde yemek, az cignemek ve catali-kasigi elinden hic birakmamak
• Ogun atlamak, ogun aralarinda devamli atistirmak
• Televizyon seyrederken, kitap veya gazete okurken yemek yemek
• Uzuntu ve sikintili durumda asiri yemek yemek
• Cok fazla yemek yemek
• Ziyaret ve davetlere sik katilmak, tatli ve seker ikramlarini reddetmemek
• Aksam yemeginden sonra, yatincaya kadar devamli bir seyler yemek
• Az su icmek
• Aksam eve gelince yemege kadar abur-cubur yemek
Hormon Bozukluklarina Bagli Fazla kiloluluk:
Bazi hormon bozukluklari kilo almanin onemli bir nedenidir. Fazla kilolu bir kiside bu hormon hastaliklarinin olup olmadigi mutlaka arastirilmalidir. Kilo almanin sik goruldugu hormon hastaliklari, insulin yuksekligi, tiroid bezi yetmezligi veya bobrekustu bezinin asiri calismasidir.
Tiroid bezi boynumuzda bulunan, kelebek seklinde bir salgi bezidir ve metabolizmamizi kontrol eden tiroid hormonlarini salgilar. Tiroid hormonlarinin T3 ve T4 olmak uzere iki tipi vardir. Bu hormonlar az salgilandiginda, hipotiroidi dedigimiz hastalik olusur, metabolizma az calisir ve sonunda kilo alinir. Tiroid ameliyati gecirenlerde, Hashimoto tiroiditi denen tiroid hastaligi olanlarda ve 50 yasindan sonra kadinlarin cogunda tiroid bezi yetmezligi gelisir. Bu kisilerde halsizlik, yorgunluk, el ve yuzde sisme, unutkanlik, kan yaglarinda yukseklik ve en onemlisi kilo alma olur. Fazla kilolu kisilerde mutlaka tiroid hormon tetkiklerinin yapilarak tiroid bezinin az calisip calismadigi kontrol edilmelidir. Tiroid bezi yetmezliginin tedavi edilmedigi fazla kilolu kisilerde kilo vermek cok zordur. Bu hastalarda tiroid hormonu tedavisiyle TSH hormon duzeyinin normal sinirlarda olmasinin saglanmasi gerekir.
Reaktif hipoglisemi dedigimiz kan sekeri dusuklugu kilo aliminin ve kilo verilememesinin onemli nedenlerinden birisidir. Bu kisilerde yemek sonrasi kan sekeri duser ve arkasindan tatli yeme istegi olusur. Bu nedenle yapilan tatli atistirmalari kilo alimina neden olur. Pankreas bezinden asiri insulin hormonu salgilanmasi ile kendini gosteren insulin direnci denilen hastalikta kanda yuksek miktarlarda bulunan insulin hormonu kan sekerinde dusmeler yaparak kilo alimina katkida bulunmaktadir. Bu nedenle zayiflayabilmek icin bu yuksek insulin duzeylerinin azaltilmasi gerekir. Bazi ilaclar, kilo verme ve spor yapmak insulin hormonunu azaltarak kilo vermeye ilave katkida bulunur.
Bobrekustu bezinin asiri calismasi durumunda bu bezden fazla miktarda kortizol hormonu uretilir. Kortizol hormonunun fazlaligi ise, vucutta ozellikle karin ve ensede yag birikimine ve fazla kiloluliga neden olur. Bazi hastaliklarin tedavisinde kullanilan kortizon ilaci da ayni mekanizma ile kilo alinmasina neden olmaktadir.
Kadinlarda fazla kiloluluga neden olan onemli bir hormon hastaligi da polikistik over sendromu denen ve yumurtalikta kist olusmasi, tuylenme ve adet bozuklugu ile kendini gosteren hastaliktir. Buhastalikta en onemli bulgu insulin hormon yuksekligi veya insulin direncidir. Bu nedenle de polikistik over sendromu olan kadinlarin onemli bir kisminda fazla kilo ve seker hastaligi gorulur. Adet bozuklugu, tuylenme ve fazla kilolu olmanin bir arada oldugu bu hastalarda yumurtaliklarin incelenmesi ve bu hastaliga yonelik tedavilerin yapilmasi gerekir. Bu sekilde tedavisi yapilmayan kadinlarin zayiflamasi zordur.
Kadinlarda sut salgilatan hormon olarak bilinen, prolaktin hormonunun fazla salgilanmasi da kilo almaya yol acan bir hormon bozuklugudur. Prolaktin hormonu beynimizde bulunan hipofiz bezinden salgilanir. Hipofiz bezindeki tumorler asiri prolaktin hormonu salgiladiginda adetlerde bozulma, memeden sut gelmesi, tuylenme ve kilo alimi olur.
Yapilan bilimsel calismalar kanlarinda kalsiyum duzeyi az olan kisilerde zayiflamanin zor oldugunu gostermistir. Bu nedenle zayiflamak isteyen bir kisinin yeteri kadar kalsiyum almasi gerekir.
Zayiflamaya Asiri Duskunluk:
Zayiflamayi takinti haline getiren bazi kadinlar, uzun sure yemek yememe veya yemeyi kisma doneminden sonra, asiri yeme donemine girerler. Boylece daha fazla kilo alirlar. Bazilari ise uzuntulu ve sikintili durumu gidermek icin asiri yemek yer ve sonunda kilo alirlar.
Psikolojik Nedenler:
Psikososyal bazi olaylar da fazla kiloluligi tetikler. Bu olaylar arasinda erken yasta anne ve babayi kaybetme, ailenin alkolik olmasi, kronik depresyon, evliligin iyi gitmemesi, goc, emeklilik ve gece vardiyasinda calisma gibi nedenleri sayabiliriz.
Bebeklerin Beslenmesinde Yapilan Yanlislar:
Yenidogan doneminde anne sutu ile beslenmenin fazla kilolulik riskini azalttigi gosterilmistir. Ozellikle erken aylarda (6 aydan once) ek mamalara baslanmasi cocugun asiri kilo almasina neden olur. Ayrica bebege asiri miktarda muhallebi yedirmek, hazir mamalara biskuvi, bal ve seker koymak da kilo alimina neden olur.
Kiloluluk Her Yasta Gelisebilir:
Fazla kiloluluk her yasta gelisebilir. Dogum kilosu kilolulugu tahminde guvenilir degildir. Diyabetik (seker hastasi) anneden doganlarda fazla kilolulik riski ve karinda yaglanma fazladir. Yeni dogan bebeklerde bas cevresi kucuk olanlarda fazla kilolulik riski yuksektir. Fazla kilolulik cocukluk doneminde ortaya cikabilecegi gibi ileri yaslarda da ortaya cikabilir.
Cocukluk Doneminde Kilolu Olanlarin Eriskin Yaslarda Kilolu Olma Riski Yuksektir:
3-10 yas arasinda asiri kilolu olan cocuklarin %50’sinde eriskin donemde asiri kilolu olma riski vardir. Ergenlik caginda asiri kilolu olanlarin ise %70-80’inde ileri yasta asiri kilo gelismektedir. Bu nedenle cocukluk cagindan itibaren fazla kilolarla mucadele etmek gerekir.
Kadinlarda Gebelik ve Menopoz Kilo Almanin En Fazla Goruldugu Donemlerdir:
Eriskin kadinlar ozellikle gebelik ve emzirme doneminde, dogum kontrol hapi kullanirken ve menopoz doneminde kilo alirlar. Dogum sayisi arttikca alinan kilolarda artma olmaktadir. Bu donemlerde kadinlarin kilo almamak icin beslenmelerine dikkat etmesi ve egzersizi birakmamasi gerekir. Kilo alan bir kadinin dogum kontrol ilaclarini kullanmamasi gerekir. Menopoz doneminde ortaya cikan kilo alma olayi kanda kadinlik hormonu denilen ostrojenin azalmasi neticesinde olusur. Azalan ostrojen hormonu cesitli mekanizmalarla kilo alimi yapmaktadir. Menopoz tedavisi icin ilac alinsa bile kandaki ostrojen hormonu tam olarak duzelmedigi icin de menopozdaki kadinlarda kilo vermede sikintilar olmaktadir. Bu hastalarda diyet, egzersiz ve bazi zayiflama ilaclari faydali olabilmektedir.
Yas Arttikca Kilo Alinmasinin Nedeni Kortizol ve Insulin Hormonlarindaki Artisa Baglidir
Yasla birlikte kilo artiminin bir nedeni, kanda pankreas bezinden salgilanan insulin hormonu ile bobrekustu bezinden salgilanan kortizol hormonunun artmasidir. Her iki hormonda cesitli mekanizmalarla yag birikimi artirmaktadir. Aslinda bu hormonlar yaglarin parcalanmasini veya erimesini engelleyerek yag miktarinin artmasina neden olurlar.
Kilo Alinmasina Neden Olan Ilaclar:
Bazi hastaliklarin tedavisinde kullanilan ilaclar kilo aldirir. Bu ilaclar kullanilirken beslenmeye dikkat etmeli ve hareket artirilmalidir. Kilo artiran bu ilaclar sunlardir:
• Psikiyatrik hastaliklar ve depresyon tedavisinde kullanilan ilaclar
• Kortizon
• Dogum kontrol haplari
• Tansiyon ve kalp hastaligi tedavisinde kullanilan beta bloker grubu adi verilen ilaclar
• Seker hastaligi tedavisinde insulin tedavisi
• Epilepsi (sara) hastaligi tedavisinde kullanilan ilaclar
• Alerji, grip-sinuzit tedavisinde kullanilan antihistaminik adi verilen ilaclar.
Kilo Alip Vermeler Zararli midir?
Diyet veya egzersizle kilo verdikten sonra, zaman icinde daha fazla kilo alma durumu ortaya cikabilir. Bunun vucuda zararli oldugunu belirten bilimsel calismalar oldugu gibi, zararli olmadigini gosteren arastirmalar da vardir. Bununla birlikte devamli olarak asiri kilo alip vermeler vucuttaki bazi hormonlarin, minerallerin ve hatta kalp ritmini etkileyerek zararli olabilmektedir. Bu nedenle asiri kilo alip vermelerden kacinmak gerekir. Ideal olani kilo verdikten sonra zorda olsa o kiloda kalmayi basarabilmektir. Bunun icin de saglikli beslenme ve spor yapmayi yasantimizin bir parcasi haline getirmek veya aliskanlik haline getirmek gerekir.
KAYNAK: GI DIYETI, Metin Ozata, Erko yayincilik (www.erkoyayincilik.com), Haziran 2007